Hieronder een overzicht van het bronmateriaal dat ik gebruikte bij het schrijven vandit verhaal over megastallen en de intensieve veehouderij. Ik heb het hier geplaatst als bronvermelding en als naslagwerk voor wie zich verder wil informeren. Wat de wetenschappelijke rapporten betreft: die zijn niet allemaal even belangrijk geweest voor mijn stuk (enkele heb ik niet eens doorgebladerd). Ik heb ze toch opgenomen omdat een ander er wellicht iets mee kan, en om er zelf in het vervolg gemakkelijk bij te kunnen. Auteursrechten liggen niet bij mij, ik geef enkel door wat ik zelf heb gevonden (en wat toch al openbaar was). De lijst is geordend per thema, beginnende met een aantal persoonlijke aanraders.

Aanraders

• Vis noch vlees, uitzending van VPRO Thema, ‘een vrolijke tirade die tot nadenken en actie stemt’
• Eating Animals, Jonathan Safran Foer
• Goddelijk varken, ontroerende film over een slager en zijn varken Dorus. Toont o.a. de complexe relatie tussen mens en ‘productiedier’, en hoe geestig het is om een volgroeid varken op het strand te zien hollen

Toekomst veehouderij algemeen

• Toekomst voor de veehouderij (pdf), rapport Wijffels 2001, ‘Agenda voor een herontwerp van de sector’. Belangrijk document. Alle kwesties waar we 10 jaar later nog over spreken, kwamen hier al uitgebreid aan bod. Heldere analyse van de verschillende problemen, plus een opsomming van ‘contouren van de veehouderij van de toekomst’
• Duurzame Veeteelt, pleidooi voor een duurzame veehouderij (pdf met bronvermelding). Kritische reactie in de NRC: ‘Hooggeleerde emoties in veehouderijpamflet‘ en hier
• Over zorgvuldige veehouderij (pdf), Essaybundel Wageningen Universiteit 2010, zeer informatief met schat aan invalshoeken op het onderwerp, van grote waarde geweest voor mijn artikel over de veehouderij
• Beyond Factory Farming (pdf), rapport van de NGO Compassion in World Farming, 2009, eerste zin: ‘Factory farming of animals for food is resource-hungry and carbon-intensive.’
• Verantwoorde Veehouderij, pagina Wageningen Universiteit, met nieuws en achtergronden
• Op weg naar een duurzame veehouderij, ontwikkelingen tussen 2000 en 2010(pdf), rapport Planbureau voor de Leefomgeving, 2010
• Verslag Het Grote Vlees Debat op het Food Film Festival 2011, waarin ongeveer alle aspecten van dierlijke consumptie aan bod kwamen, debat is na te kijken
• Landbouw, verbindend voor Europa? (pdf) Essay van Cees Veerman, 2006, over ‘Europese beleid voor landbouw en landelijk gebied, het verleden ervan en zijn toekomst’
• ‘Duurzame veehouderij veel belangrijker dan megastallen‘ – kort artikel toont de ‘lijn LTO’, die wil ontwikkelingsruimte bestaande veehouderijbedrijven

Megastallen (onderzoek)

• State of the art megabedrijven (pdf), rapport Animal Sciences Group Wageningen, 2008. Verzamelde kennis over megabedrijven in de varkens- en pluimveehouderij
• Megastallen in beeld (pdf), Alterra 2007, quickscan met cijfers, feiten en beelden
• Megastallen nader bekeken, quick-review op basis van recent verschenen rapporten (pdf). 2008. Zeer nuttig overzicht van vele andere publicaties, geschreven door Frits van der Schans en Eric Hees van adviesbureau CLM (zie ook dit persbericht en een opiniestuk van de hand van de auteur: “Geen megastallen maar systeeminnovaties nodig“)
• Het megabedrijf gewogen (pdf), rapport Raad voor het Landelijk Gebied 2008
• Milieukundige en landschappelijke aspecten van megabedrijven in de intensieve veehouderij (pdf), rapport Milieu en Natuurplanbureau (MNP), 2008
• Advies Megastallen, Voedsel en Warenautoriteit 2008, ‘Volksgezondheidsrisico’s van megastallen zijn niet groter’
• Volksgezondheidsaspecten van veehouderijmegabedrijven in Nederland (pdf), RIVM over zoönosen en antibioticumresistentie, 2008
• Putting Meat on the Table (pdf), Report of the Pew Commission on Industrial Farm Animal Production, grote overzichtsstudie naar situatie in VS
• Verslag deskundigendebat (pdf) met Wageningse wetenschappers Ge Backus en Jan Douwe van der Ploeg, Brabant, 2010

Megastallen (pers, tv)

• Limiet van aantallen dieren blokkeert duurzame ontwikkeling van de landbouw(pdf), mei 2010, inzichtelijk overzichtsartikel van Herman de Boon, Henk van Latesteijn en Joost van Kasteren
• De tevreden varkens van de Knorhof, de Volkskrant, 24 februari 2000, mooi verslag door Jeroen Trommelen over de vaak in opspraak geraakte ‘varkensflat’ De Knorhof
• ‘Laat ze allemaal opsodemieteren’ – Het dorp, de megastallen en het verzet, Koen Haegens, De Groene Amsterdammer, 2008
• ‘Achter zakelijk argument zit emotie‘ – verslag ZLTO debat
• ‘Nederland wil geen veefabrieken‘ – onderzoek Milieudefensie naar publieke opinie over megastallen
• ‘Kiezer is niet tegen megastallen’ – opiniestuk van ZLTO voorman Hans Huijbers
• Geen geprop op een bouwblok – Wageningse Edo Gies waarschuwt dat het debat over megastallen zich niet moet concentreren op schaalgrootte
• Waarom het debat rond megastallen zo megavaag is – Reformatorisch Dagblad
• Megaproblemen - Column Louise Fresco, NRC, zie ook: ‘Een land vol dartele geitjes‘
• ‘Verzet tegen megastallen groeit’ – item NOVA, 29 januari 2010
• Verhelderend zij het wat basic gesprek over megastallen in het educatieve NTR-programma Helder, met als gast Karel de Greef
• Uitzending Zembla over megastallen, 2008, vooral over het omstreden Nieuw Gemengd Bedrijf in Horst aan de Maas

Dierenwelzijn

• Understanding Animal Welfare (pdf), tekst van David Fraser, 2008, gaat uitgebreid in op de verschillende opvattingen over wat dierenwelzijn betekent
• Dierenwelzijn en diergezondheid op megabedrijven in Nederland (pdf), Raad voor Dierenaangelegenheden, 2008
• Themapagina Wageningen Universiteit
• Animal Welfare, Engelstalig, uitgebreide informatie over het leven van varkens, kippen en runderen in ‘factory farms’
• Nota Dierenwelzijn 2008 (pdf), Ministerie van LNV
• Agenda voor het Dierbeleid (pdf), morele vraagstukken en speerpuntenvoor het dierbeleid in Nederland, rapport Raad voor Dierenaangelegenheden 2010
• Indicatoren voor dierenwelzijn en diergezondheid (pdf), Animal Sciences Group Wageningen, 2009.
• Verantwoord Houden (pdf), Raad voor Dierenaangelegenheden 2009, vraagt: Wie is verantwoordelijk voor het welzijn en de gezondheid van gehouden dieren in Nederland?
• Zie ook weer Over zorgvuldige veehouderij (pdf), Essaybundel Wageningen Universiteit 2010

Gezondheidseffecten veehouderij, antibiotica, andere ziektes

• Uitgebreide documentatie over antibioticagebruik, MRSA en ESBL op een pagina van FiDin, de branchevereniging van Veterinaire Farmacie in Nederland
• Intensieve veehouderij en gezondheid (pdf), overzicht van kennis over werknemers en omwonenden, RIVM 2008
• Volksgezondheidsaspecten van veehouderijmegabedrijven in Nederland (pdf), RIVM over zoönosen en antibioticumresistentie, 2008
• Killing Us Softly: How Sub-Theraputic Dosing of Livestock Causes Drug-Resistant Bacteria in Humans (pdf), onderzoeksrapport, 2010
• Veegerelateerde MRSA (pdf), overzichtsrapport RIVM, 2009
• Industrial Livestock Production and Global Health Risks (pdf), onderzoeksrapport, 2007
• Antimicrobial resistance: revisiting the “tragedy of the commons” – lezenswaardig gesprek over toenemende antibiotica-resistentie, die wordt voorgesteld als ‘tragedy of the commons’
• Are you ready for a world without antibiotics? - The Guardian 2010

Milieu-impact veehouderij

• Livestock’s long shadow (pdf), Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO), het rapport over de impact die vleesconsumptie heeft op de aarde
• Eating up the Amazon (pdf), Greenpeace 2006, rapport over de schade die soja-teelt (voor veevoer) het Braziliaans regenwoud berokkent
• Meat Eaters Guide, rapport en website die handvaten bieden om concreet de impact van dierlijke consumptie te beschouwen, 2011

Het wereldwijde voedselvraagstuk

• The State of Food and Agriculture, FAO 2009, rapport
• The Future of Food and Farming: Challenges and choices for global sustainability (pdf), rapport van het Britse Government Office for Science, 2011
• Reaping the benefits, Science and the sustainable intensification of global agriculture (pdf), rapport van de Royal Society 2009
• The 9 billion-people question, special report on feeding the world, The Economist, februari 2011: Doing more with less is een pleidooi voor meer intensieve productie van plantaardige en dierlijke producten (meertechnologie dus), in hetzelfde nummer staat dit stuk over (nieuwe) ziektes als gevolg van primitieve veeteelt, opnieuw dus een pleidooi voor meer intensieve productie
• A hunger eating up the world, The Guardian 2005, over China’s groeiende vraag en Brazilië’s krimpende oerwoud
• More wealth, more meat. How China’s rise spells trouble. The Guardian 2008.
• De toekomst van ons voedsel, landbouw of laboratorium? Documentaire Tegenlicht 2008, wordt ons voedsel in de toekomst ambachtelijk of industrieel geproduceerd?

Ethische kwesties

• Re-thinking the Ethics of Intensification for Animal Agriculture: Comments on David Fraser, Animal Welfare and the Intensification of Animal Production(pdf). Aanrader. Zeer inzichtelijk essay van Peter Sandøe van de Universiteit van Kopenhagen. Hij gaat in discussie met de lijn die de FAO met David Fraser heeft gekozen mbt dierenwelzijn. De vraag is of diervriendelijke stallen een doekje voor het bloeden zijn. “I may actually serve as a useful idiot in my public defence of the view that it is possible to reform intensive animal production so as to improve animal welfare.”
• Animals, Ethics and Public Policy (pdf), esssay van Robert Garner; hoe moet de morele waarde van dieren worden ingebed in beleid?
• From “Animal Machines” to “Happy Meat”? (pdf), paper van Matthew Cole van de Open University, UK (2011). Hij analiseert met begrippen van Foucault de waarde van “‘animal-centred’ welfare science”: “[T]his paper argues that [the] discourses of consideration for the well-being of ‘farmed’ animals work to appease and deflect ethical concerns while facilitating the continued exploitation of ‘farmed’ animals.”

Consumptie, diervriendelijkheid en biologisch in de supermarkt

• Peiling Consument en Voedsel (pdf), Wageningen UR, brochure die kort en goed weergeeft wat consumenten drijft in de supermarkt, hoe ze denken, hoe ze tot keuzes komen
• Diervriendelijke keuzes door consumenten (pdf), Monitor Duurzame Dierlijke Producten 2009, Ministerie van LNV, bevat cijfers over de consumptie
• Monitor Duurzaam Voedsel 2010 (pdf), bevat cijfers over de consumptie en de marktontwikkeling van biologische producten
• Farm costs and food miles: An assessment of the full cost of the UK weekly food basket (pdf), rapport over de ‘verborgen kosten’ van ons voedsel

Schaalvergroting, intensieve veehouderij en de Nederlandse economie

• Schaalvergroting in de land- en tuinbouw. Effecten bij veehouderij en glastuinbouw (pdf). Landbouw Economisch instituut, Wageningen, 2011. Zeer goed rapport om de krachten achter en gevolgen van schaalvergroting te begrijpen
• De agrarische sector in Nederland naar 2020; Perspectieven en onzekerheden(pdf), rapport Landbouw Economisch Instituut (LEI) Wageningen, 2009
• Landbouw Economisch Bericht 2010, LEI, Samenvatting (pdf), Volledig rapport (pdf) met een schat aan cijfers en schetsen van ontwikkelingen in de veehouderij, plus een goede weergave van de ontwikkelingen in de intensieve veehouderij en het debat over megastallen
• Economische gevolgen van een beperking van de veestapel (pdf), rapport van het Wageningse LEI, vraagt wat de gevolgen zouden zijn als de veestapel wegens nieuwe regelgeving moet krimpen (met 20%), komt met concrete cijfers over het verlies van arbeid en toegevoegde waarde aan het bnp, geeft dus antwoord op de vraag wat het ons zou kosten als we de veestapel laten krimpen
• Landbouw in vogelvlucht, kerncijfers van het CBS

Agroparken, alternatieve stallen, kweekvlees

• Vlees van de toekomst – uitzending van Labyrint over ‘comfortabele megastallen’ en kweekvlees
• Varkansen, programma voor de ontwikkeling van nieuwe stallen, Wageningen Universiteit, zie ook Uitgebreide brochure Varkansen (pdf)
• Buitengewoon enthousiast introductiefilmpje over agroparken
• Cowmunity (pdf), innovatie in de melkveehouderij, rapport met verkenningen en nieuwe stalontwerpen

Politiek en debat

• Dialoog Megastallen
• Themacommissie Dierhouderij van de Tweede Kamer
• Brief Bleker (pdf) aan de Kamer naar aanleiding van zijn publieksonderzoek over de intensieve veehouderij
• Debat tussen Henk Bleker en Marianne Thieme bij Pauw & Witteman
• Uitzending Zembla: ‘Het stinkt in Brabant‘, 2011, over vermeende corruptie van plaatselijk bestuur, hier de reactie van ZLTO

Overig

• Vlees noch vis (pdf), essay van Louise Fresco dat ingaat op de vraag waarom we überhaupt vlees en vis eten, en waarom we veilig kunnen aannemen dat mensen dat voorlopig zullen blijven doen
• ‘t Is rot, maar vlees is zo lekker (pdf). Lezenswaardig essay van Roos Vonk, aanjager van het Pleidooi voor duurzame veeteelt. Stuk gaat in op de vraag waarom de consument de misstanden in de vee-industrie laat voor wat ze zijn

Meer informatie

• Animal Sciences Group, Wageningen (al hun publicaties hier)
• Landbouw Economisch Instituut Wageningen (LEI)
• LTO
• RIVM
• VWA
• Milieudefensie (thema ‘Veefabrieken‘, actie ‘Stop Veefabrieken‘)
• Wakker Dier
• Burgerinitiatief Megastallen, nee!
• Wikipedia Intensieve veehouderij, Bio-industrie

(Beeld schalks varken bovenin via Flickr)