Veranderlijke hersenen

Dit bericht hoort bij breinweek

Neuronen in de cerebrale cortex - beeld brainmaps.org

Neuronen ‘vuren’, dat is wat ze doen. Dat betekent: een signaal – een stroomstootje – doorgeven. Als heel veel neuronen in een complexe constellatie tezamen in de rondte vuren, komt in ons hoofd een gedachte of een vraag tot stand, die zo ongehoord kan zijn dat we er zelf geen antwoord op weten of dat we er om moeten schuddebuiken. Dat is cool, omdat het begint en eindigt in ons hoofd.

Wat ook cool is, is plasticiteit.

Neurale plasticiteit (ook wel aangeduid als neuroplasticiteit, corticale plasticiteit of kortweg plasticiteit) duidt op veranderingen in de organisatie van de hersenen van individuen als gevolg van ontwikkeling, leren of ervaring.

In wezen veranderlijk

Ons brein is dus veranderlijk. Het kan niet alleen nieuwe dingen leren door nieuwe verbindingen te scheppen tussen bestaande neuronen, het kan ook nieuwe paden aanleggen tussen nieuwe neuronen. Zo wordt ons gedrag en onze cognitie – ons begrip van de wereld – veranderd. Niet alleen onze gedachten veranderen continu, het systeem waarmee we ze vormen en verwerken verandert mee.

Onze ervaringen en ons denken vormen – letterlijk – wie we zijn.

Als onze omgeving ons vormt, en wij vormen onze omgeving, dan kunnen we de verantwoordelijkheid nemen een goede architect van ons eigen leven te zijn. In de woorden van neurowetenschapper Michael Merzenich:

[Science] is telling us that you are in charge, that it’s under your control, that your happiness, your well-being, your abilities, your capacities, are capable of continuous modification, continuous improvement, and you’re the responsible agent and party.

Waar liggen de grenzen?

In hoeverre kunnen we onszelf veranderen?

Vragen over de mate van veranderlijkheid van het brein leiden altijd naar de discussie nature versus nurutre. Aan het ene uiterste spreekt nature: “Alles is bepaald door onze genen – alles ligt al vast – niets is veranderlijk.”

Aan het andere uiterste roept nurture: “Alles wat bij geboorte bepaald is kan opnieuw worden ingevuld – ervaringen maken de mens – alles is veranderlijk.”

Hoogleraar in de neuromechanica Bert Otten legde me vorige week in een interview uit dat de twee uitersten altijd fout zijn. Volgens hem is de verhouding nature/nurture ongeveer 50/50 – onze hersenen zijn een paar ons half om half.

“Dat is een hele aardige vuistregel. Het punt is dat er veel onduidelijk is in de data, maar deze regel gaat behoorlijk goed op – hij geldt voor intelligentie, spierkracht, uithoudingsvermogen, maximale zuurstofopname, coördinatie. Je krijgt de helft mee als je geboren wordt, en de andere helft wordt bepaald door hoe je het gebruikt.”

“Dat geeft hoop,” vervolgt Otten, “want er is nogal een golbeweging geweest – in de wetenschap maar ook in de maatschappij. De idee van de maakbare samenleving was gebaseerd op de toenmalige biologische kenis, dat alles plastisch was. Je kon je genen ongeveer overschrijven met hoe je ze gebruikte. Ieder mens kon gelukkig worden, hoe die ook geboren werd.”

Er was ook een tijd dat de andere kant van het spectrum domineerde, dat men zei, je kunt er niks aan doen als je misdadiger bent, zo wordt je geboren: “Daar hoef je verder geen behandeling aan te verbinden want je kunt er toch niks aan doen.”

Uitersten

Ook vandaag bestaan nog alle uitersten van dit spectrum naast elkaar. Zelfhulpboeken als “The Secret” zijn gestoeld op een ultieme zelfbeschikking: wij controleren alles, als we de controle maar nemen. Zo’n idee is heerlijk, maar de wetenschap van vandaag onderschrijft het niet. We beschikken nooit over meer dan de helft van onszelf.

Aan de andere kant zijn er genoeg mensen die bij de pakken neer gaan zitten en zeggen: het is me niet gegeven. Maar de wezenlijk veranderlijke aard van ons brein geeft, zoals Otten al zei, hoop.

Wie niet tevreden is met zijn of haar situatie kan op ieder moment van iedere dag met zichzelf aan de slag. Als je je brein goed voedt, zal het je helpen.

***

Voor wie tijd heeft: een uitgebreide lezing over plasticiteit.