Twitter: jhmommers | E-mail: mom@jelmermommers.nl

Over ons brein

De verhalen hieronder zijn het resultaat van de tweede van vier experimentele themaweken in 2010, waarin ik een onderwerp van voor tot achter verkende. Lees meer over de idee achter het project. De andere weken zijn te lezen via het archief.

Overzicht breinweek

Breinweek duurde twee weken, maar dat was het absoluut waard. Via deze pagina vindt u alle berichten terug die ik schreef over onze boeiende breinen.

Fibers

Neuron in de cerebrale cortex

  • Even kijken wat je precies denkt – Neurologie in de rechtszaal, in de winkel — waar en waarom niet?
  • Science fiction – Ooit een muis zien dansen op de lichtstraal van een laser?
  • Discussie – Discussieer mee over de waarde en de gevaren van nieuwe trucjes in de neurologie
  • Je brein kiest – Ons onderbewuste regeert – we zijn irrationele kiezers.

Lees ook

Je brein kiest

Dit bericht hoort bij breinweek

Onze politieke keuzes worden gemaakt door ons brein, zonder dat ons bewuste daaraan te pas komt. Iedereen die denkt dat hij al zijn politiek inzichten eindeloos heeft onderzocht, en dat al zijn keuzes rationeel zijn, heeft ongelijk.

Dat beeld rijst op uit de eerste aflevering van het nieuwe wetenschapsprogramma Labyrint. Alsof het zo was afgesproken, komen allerlei inzichten uit linksrechtsweek samen in deze laatste bijdrage binnen breinweek.

“Per seconde verwerkt ons onbewuste een half miljoen keer meer informatie dan ons bewuste. Ons verstand komt pas iets te weten als alle beslissingen zijn genomen.”

Get Microsoft Silverlight

Laadt de aflevering niet? Klik hier.

***

Hiermee is breinweek gesloten. De discussie blijft uiteraard open, bijvoorbeeld hier.

Discussie

Man met elektroden in zijn brein

We naderen het einde van breinweek. Als bijna-afsluiter voer ik zoals aangekondigd een aantal neurologen en filosofen op die hebben nagedacht over de betekenis en de gevaren van de nieuwste uitvindingen in de breinkunde.

Eerder deze week werd gesuggereerd dat we onszelf beter kunnen begrijpen door de hersenen te begrijpen en dat we onze gedachten kunnen lezen. We zouden zelfs controle kunnen nemen over onze gedachten, en daarvan zouden we  ’beter’ worden.

Klopt dat? Welke aannames kloppen wel, welke niet?

***

Stem 1: Jane O’Grady

The mind is not the brain. Confusing the two, as much neuro-social-science does, leads to a dehumanised world and a controlling politics.

Volgens filosofe in de psychologie Jane O’Grady verwarren neurologen onze hersenen met ons bewustzijn. Zij stelt dat bewustzijn niet te lokaliseren is in onze hersenen. Een bepaalde gedachte komt niet overeen met een aantal oplichtende stipjes op een scherm. Dat wordt gesuggereerd door sommige neurologen, maar zij vergissen zich. Ons bewustzijn is ongrijpbaar, en zo moet het blijven. Pogingen ons bewustzijn in kaart te brengen kon ons wel eens minder mens maken. Read more…

Science fiction

Dit bericht hoort bij breinweek

Diepe breinstimulatie is nogal freaky, maar het kan heus wel gekker. Ik haalde er eerder deze week al sterren bij, maar voor science fiction hoef je de ruimte niet in. Space in de laboratoria van neurologen.

Neem Transcranial Magnetic Stimulation (TMS). Dat is een techniek waarbij magnetische velden worden gebruikt om het gedrag van mens of (proef)dier te bestuderen, of te beïnvloeden. Neurologen vinden de techniek interessant omdat ze ermee kunnen onderzoeken welke hersendelen precies gebruikt worden om een taak uit te voeren.

Het magnetische veld kan met grote precisie een bepaald deel van het brein activeren, eenmalig, of herhaaldelijk. Je voelt er niks van, maar de gevolgen kunnen nogal ingrijpend zijn. In een experiment is aangetoond dat ‘repetitieve TMS‘ de besluitvaardigheid van mensen kan beïnvloeden.

Laser

Of neem een nieuwe ontdekking in de optogenetica, zelf een milde vorm van elektroconvulsietherapie, beter bekend al shocktherapie.

Met de nieuwe techniek kunnen wetenschappers het gedrag van proefdieren beïnvloeden door met een laser op hun koppetje te stralen. De kleur van het licht van de laser bepaalt welke hersencellen aan of uit worden gezet. Read more…

Even kijken wat je precies denkt

Dit bericht hoort bij breinweek

“Ik ben onschuldig!”

“Waarom wilt u dan niet meewerken aan ons onderzoek? U voelt niets van de test die we willen doen. Als u niets te verbergen heeft, waarom doet u dan niet mee?”

“Ik wil niet dat jullie in mijn hoofd kijken. Mijn gedachten zijn van mij.”

“Dat zal wel meneer, maar u heeft de schijn tegen.”

***

Dit gesprek zou over enkele (tientallen) jaren wel eens plaats kunnen vinden in een rechtszaal. Stel, je wordt verdacht van een misdrijf, en je wordt gevraagd mee te werken aan een onderzoek. Je krijgt een soort douchemuts op je hoofd, met draadjes eraan. De elektrodes in de muts meten wat er gebeurt in je hersenen. Vervolgens krijg je materiaal te zien van het misdrijf waarvan je wordt verdacht. Verdachte rekeningafschriften, of een foto van iets gruwelijks. Aan de weergave van je hersenactiviteit kan een dokter aflezen of je het bewijsmateriaal herkent, of het herinneringen oproept.

Zo ja, dan zul je er wel iets mee te maken hebben.

Zo nee, dan ben je waarschijnlijk onschuldig.

Weiger je mee te werken, dan heb je iets te verbergen. Verdacht.

Belachelijk?

Klinkt nogal belachelijk, en dat is het ook, maar het zou over enkele (tientallen) jaren best gewoon kunnen zijn in de rechtszaal. In de toekomst zou een accurate hersenscan waarheid en leugen feilloos kunnen scheiden.

Misschien kan zelfs meer. Read more…

Neem controle over wat je denkt

Dit bericht hoort bij breinweek

Chrisopher deCharms

DeCharms gaat hard: “I’ve seen inside my brain. You will too.”

NEUROWETENSCHAPPER Christopher deCharms is behoorlijk enthousiast. In een praatje bij TED (video onderaan dit bericht) vertelt hij over een nieuwe techniek – maar hij heeft maar vier minuten gekregen om zijn punt te maken. Hij gaat dus nogal hard.

Het punt van zijn praatje is een techniek waarbij je in real time in je eigen hersenen kunt kijken. Je kunt dan je eigen gedachten ‘zien’ als gekleurde vlekken of puntjes op een scherm. Met behulp van het scherm kun je jezelf vervolgens trainen. Het ultieme doel van deze techniek, als ik DeCharms goed begrijp, is controle.

“I’ve seen inside my brain. You will too, soon. When you do, what do you want to control? You will be able to look at all the aspects that make you yourself, all your experiences.”

Op dit moment wort gewerkt aan het behandelen van ziektes, maar de sky is the limit: we kunnen volgens DeCharms de ‘controle’ nemen over plezier en angst, over vrije wil en keuze, over liefde en waarheid.

“I want to leave with you the big question. We are the first generation that’s going to be able to enter into, using this technology, the human mind and brain. Where will we take it?”

Niet zo charming

Where will we take it, indeed.

Ik vind de idee van DeCharms weinig charming. Je ziet aan hem dat hij de beste bedoelingen heeft, hij heeft er zin in! Maar controle over onze eigen gedachten?

Dat lijkt me eng en onnodig. Ik ben meer van de doe-het-zelf-instelling: als je meer plezier, minder pijn, meer vrije keuze wilt, dan moet je niet aan een machine gaan hangen en gaan ‘trainen’, je moet heel iets anders doen: keihard werken – je moet de wereld in en je laten veranderen door de werkelijkheid, door je ervaringen, door gesprekken met mensen – niet door interactie met een machine.

Dat is nogal Calvinistisch van me, zo’n blokkade op het gemak! Als het makkelijker kan, waarom niet?

Read more…

Op naar een betere mens

Dit bericht hoort bij breinweek

Enhancing Human Nature van John Harris

“The solution to inequality is not doing nothing.”

“If enhancing human nature is doing good, then it is obviously a moral obligation.”

John Harris

Veel van de nieuwe toepassingen in de neurologie bevinden zich op het raakvlak van de genees- en de verbeterkunst. Alle ziektes moeten worden genezen, zo is iedereen in het veld eens. En als dat gelukt is — of misschien al voor die tijd, moeten we aan de slag om de mens te verbeteren: slimmer te maken, sneller, succesvoller.

Dat roept nogal wat morele vragen op. Ik ben de eerste die roept: take it easy, laat onze hersentjes lekker met rust, omchillen met dat godcomplex. Maar gelukkig zijn er altijd weerwoorden op automatische reacties, zoals Ruben Verhagen eerder bewees.

Geen scheidslijn

Tegenlicht zond vorig jaar een razend interessant interview met de Engelse bio-ethicus John Harris uit, over onze morele plicht de mens te verbeteren door de evolutie in eigen hand te nemen. Volgens Harris verbeteren wij de menselijke natuur ook nu al. Tegen iedereen die roept “Don’t mess with nature!” zegt hij: “What about medicine? Medicine is there to frustrate the course of nature.” En daar maken we ons inderdaad zelden druk over, sterker nog, we vinden het bijzonder prettig.

Volgens Harris is er sowieso geen duidelijke grens tussen de genees- en de verbeterkunst, de twee lopen in elkaar over. Maar genoeg van mijn woorden, bekijk de aflevering rond de eigenwijze denker door hier te klikken.

Via de site van Tegenlicht is ook een Nederlands transcript van de hele uitzending en heel veel leesvoer beschikbaar.

***

dit bericht hoort bij breinweek

Genoeg redenen om door te gaan

Dit bericht hoort bij breinweek

Fibers

Tractografische reconstructie van neurale verbindingen in de hersenen.

***

Voor breinweek sprak ik met mijn goede vriend Ruben Verhagen, die biomedische wetenschappen studeert en zijn keuzevakken in de hersenhoek kiest. In deze opgepoetste weergave van ons gesprek vertelt Ruben wat het brein zo vet maakt, hoe we de evolutie in eigen handen moeten nemen, en wat een lekker alternatief voor koffie kan zijn. “Wat jij vertolkt is de angst voor iets nieuws.”

***

Waarom zijn hersenen zo interessant?
Je hersenen bepalen eigenlijk alles. Ze bepalen wat je voelt en denkt en hoe je je omgeving waarneemt, maar ze beperken je ook in van alles.

Ik vind het interessantste dat sterrenstof zich zo heeft kunnen organiseren dat het zichzelf af kan vragen waar het vandaan komt – dat het een bewustzijn heeft vergaard. De vraag is of we ooit in staat zullen zijn met onze eigen hersenen alles over ons gedrag, denken en bewustzijn volledig te kunnen verklaren.

Door zoveel mogelijk te weten te komen over de werking van de hersenen probeer ik te begrijpen wat gevoelens, bewustzijn en vrije wil inhouden.

Kan de neurologie dat uitleggen?
Dat weet ik niet, maar het is wel een hele goede poging om rationele antwoorden te vinden op filosofische kwesties.

Hebben we daar wat aan?
Voor mij persoonlijk zijn de filosofische vragen belangrijk. Maar er zijn ook praktische toepassingen, zoals het genezen van neurologische en psychiatrische aandoeningen. En misschien kunnen we in de toekomst ook wel wat verbeteren aan onze cognitieve vermogens.

Hebben die verbetering nodig?
Ik denk dat het in onze natuur zit om altijd onszelf te willen ontwikkelen. In alles wat we doen proberen we efficiënter en beter te worden. Evolutie heeft ons daarmee al een heel eind geholpen, maar ik denk dat het nu een natuurlijk onderdeel is van de evolutie dat we deze proberen te versnellen.

Gaat de evolutie niet snel genoeg dan?
Nou, als je puur kijkt vanuit een biologisch oogpunt kun je concluderen dat de efficiëntie van onze hersenen zijn hoogtepunt heeft bereikt. Onze hersenen kunnen niet meer efficiënter en beter worden als gevolg van evolutie.

Maar onze omgeving verandert – ook door ons toedoen – en daar moeten wij ons telkens aan aanpassen. De evolutie is dus niet opgehouden, maar hij moet nu op een andere manier verder.

Moet dat? Onze hersenen doen het toch al goed?
Ja, maar nog lang niet goed genoeg. Er zijn nog steeds oorlogen, we nemen nog steeds verkeerde beslissingen, we zouden allemaal wel slimmer willen zijn, ons beter en langer willen kunnen concentreren.

Maar oorlog en verkeerde beslissingen, horen die er – hoe tragisch ook – niet gewoon bij?
Ja, maar dat zou je ook kunnen zeggen over dodelijke ziektes. Zou je die niet ook willen uitroeien?

Nee. Wat als je alle dodelijke ziektes hebt uitgeroeid?
Dat lijkt me top. Lijkt me ook sowieso leuk als mensen zo lang zouden kunnen blijven leven als ze zelf willen.

Maar doodgaan hoort toch ook bij het leven?
Ja, maar voor bijna iedereen duurt het leven te kort. Hoe fijn zou het zijn dat je zelf kan beslissen dat je eraan toe bent dood te gaan?

Hoe zou dat eruit zien?
Euthanasie. Dat wordt nu gebruikt voor mensen die levensmoe zijn geworden door hun ouderdom. Ze zijn door lichamelijke en geestelijke beperkingen hun plezier in het leven verloren. Als ze nog plezier zouden hebben zouden die mensen niet voor euthanasie kiezen.

Maar als je lol in je leven hebt, dan kies je er toch niet bewust voor om dood gaan? Wat is nou een goed moment om dood te gaan?
Geen moment.

Dus we hebben het over onsterfelijkheid.

Read more…

Veranderlijke hersenen

Dit bericht hoort bij breinweek

Neuron in de cerebrale cortex

Neuronen in de cerebrale cortex - beeld brainmaps.org

Neuronen ‘vuren’, dat is wat ze doen. Dat betekent: een signaal – een stroomstootje – doorgeven. Als heel veel neuronen in een complexe constellatie tezamen in de rondte vuren, komt in ons hoofd een gedachte of een vraag tot stand, die zo ongehoord kan zijn dat we er zelf geen antwoord op weten of dat we er om moeten schuddebuiken. Dat is cool, omdat het begint en eindigt in ons hoofd.

Wat ook cool is, is plasticiteit.

Neurale plasticiteit (ook wel aangeduid als neuroplasticiteit, corticale plasticiteit of kortweg plasticiteit) duidt op veranderingen in de organisatie van de hersenen van individuen als gevolg van ontwikkeling, leren of ervaring.

In wezen veranderlijk

Ons brein is dus veranderlijk. Het kan niet alleen nieuwe dingen leren door nieuwe verbindingen te scheppen tussen bestaande neuronen, het kan ook nieuwe paden aanleggen tussen nieuwe neuronen. Zo wordt ons gedrag en onze cognitie – ons begrip van de wereld – veranderd. Niet alleen onze gedachten veranderen continu, het systeem waarmee we ze vormen en verwerken verandert mee.

Onze ervaringen en ons denken vormen – letterlijk – wie we zijn.

Als onze omgeving ons vormt, en wij vormen onze omgeving, dan kunnen we de verantwoordelijkheid nemen een goede architect van ons eigen leven te zijn. In de woorden van neurowetenschapper Michael Merzenich:

Read more…

Freaky, maar onwijs effectief

Dit bericht hoort bij breinweek

Diepe breinstimulatie

Elektroden in je hersenen natuurlijk! Als je Smetvrees met een grote S hebt, het soort waarbij je elke dag een paar uur lang je handen wast. En als geen enkele traditionele behandeling aanslaat om je van je obsessie af te helpen. Dan kan diepe breinstimulatie weleens een uitkomst zijn.

Damiaan Denys, hoogleraar psychiatrie bij het AMC, doet onderzoek naar deze baanbrekende techniek. Bekijk hieronder zijn uitleg, en proef van de toekomst. Want hier gaan we nog meer van horen.

Voor iedereen die niet zo van operatietafeltelevisie is, schrik niet van de voorkant van het filmpje, want dat is ook meteen de enige shot uit de operatiekamer.

Let op hoe hij zelf zegt: we sturen er stroomstootjes doorheen, “waardoor die gebieden waarschijnlijk worden geremd, althans, dat denken we.”

Dat is de grap van deze techniek. Men weet al dat het werkt, maar niet hoe het werkt. Ik kom daar later deze breinweek op terug.

Morele plicht

Denys is gelukkig de eerste om toe te geven dat de behandeling nogal freaky is — een beetje angstaanjagend. Je gaat toch met indringende apparaten in het hoofd van mensen zitten.

Read more…