Hulp is zelden alleen hulp als het van een Amerikaan komt. De formidabele reddingsactie die de Amerikanen nu in Haïti op poten zetten, komt samen met de ambitie om langdurig politiek in te grijpen in het verwoeste land. En er geld te verdienen.

Waar de Chinezen in Afrika handel drijven op basis van puur zakelijke overeenkomsten – no morale attached –, komt contact met Amerikaanse instituties bijna altijd samen met een moral sidenote. De Amerikaan vertelt de wereld vanaf zijn high horse graag wat te doen. Dat wordt steeds moeilijker en Obama doet het een stuk minder dan zijn voorganger, maar een zekere zelfverzekerdheid, een gevoel aangewezen te zijn om de wereld te leiden, is de VS begrijpelijkerwijs niet vreemd.

En er is heel wat voor te zeggen. Google is een goed voorbeeld. Het kondigde kortgeleden aan te vertrekken uit China als de censuur blijft toenemen en wendt zijn macht op die manier aan om goed te doen.

Maar deze — hier nogal dik aangezette — mindset van morele superioriteit neemt een wat scherpe, misschien zelfs schadelijke, wending als het op rampen aankomt.

Amerika’s grootse militaire mogelijkheden zorgen ervoor dat het in zulke gevallen extra zelfverzekerd het voortouw neemt. En dat is goed. Want Haïtianen kunnen nu profiteren van Amerika’s vrijgevigheid, bijvoorbeeld in de vorm van voedselpakketten. Ik ben de laatste die zal beweren dat dit slecht is.

Toch komt ook deze goede actie van de Amerikanen met een cynische ondertoon. Om die goed te begrijpen moeten we bij Naomi Klein te rade gaan.

Slaatje slaan uit shock
Klein publiceerde in 2007 haar boek “The Shock Doctrine.” Daarin zet zij in heldere termen uiteen dat de “free market policies of Nobel Laureate Milton Friedman and the Chicago School of Economics have risen to prominence in countries such as Chile under Pinochet, Russia under Yeltsin and the United States, (…) not because they were democratically popular, but because they were pushed through while the citizens of these countries were reacting to disasters or upheavals.” (wikipedia)

Disaster capitalism noemt ze het ook wel. Klein gaat zelfs zo ver als te suggereren (en te onderbouwen) dat sommige van de rampen waar Amerikanen een slaatje uit weten te slaan, door hen zelf worden gecreëerd. (Full disclosure: ik heb het boek hier liggen maar ben nog niet op de helft.)

Terug naar Haïti
De stelling van Klein laat zich eenvoudig vertalen naar de situatie in Haïti. De Amerikaanse overheid legt zich in een uniek (en eerlijk gezegd tragikomisch) trio — Clinton, Bush (jr.) en Obama — toe op vergaande hulp, voor de korte en lange termijn. Die hulp komt er direct, en nogmaals, dat is goed en heel hard nodig.

Maar met de overheidshulp komen ook de cynische ondernemers van bijvoorbeeld de International Peace Operations Association (IPOA), die driftig hun duur betaalde diensten — snelle huizen, ordehandhaving, voedselvoorzieningen — aanbieden. Waarom cynisch? Omdat ze net zo goed in oorlog als in reddingswerk doen: de bedrijven die onder IPOA vallen zijn in sommige gevallen vertakkingen van de bedrijven die in Irak — de eerste echte geprivatiseerde oorlog — hun ‘diensten’ verkochten. Het soort diensten waar nogal wat juridische haken en ogen aan blijkt te zitten. (Toegegeven, ik heb het toch al niet zo op ‘winstbeluste bedrijven‘ (pdf))

De vraag is, en het zou flauw zijn om te doen alsof ik hier een antwoord op heb, want het is lastige materie — de vraag is: waar houdt het verlichte eigenbelang van “hulp met winst” op en waar begint cynisch opportunisme? Zijn de twee wel te scheiden? 

Politieke ambities
Dat zijn lastige vragen, maar dat er cynisch opportunisme in de wereld is werd dagen na de ramp bevestigd door columnist Jim Roberts van het conservatieve weblog The Foundry van de Heritage Foundation.

De originele titel van zijn bericht las: “Amidst the Suffering, Crisis in Haiti Offers Opportunities to the US.” Later werd deze wat openlijk shock-doctrine-achtige kop veranderd in het vriendelijker: “Things to Remember While Helping Haiti.”

De stelling: “In addition to providing immediate humanitarian assistance, the U.S. response to the tragic earthquake should address long-held concerns over the fragile political environment that exists in the region.” In Kleiniaanse woorden: Amerika moet zijn kans grijpen nu de bevolking geen weerstand kan bieden, en de toekomst van Haïti positief — in zijn eigen politieke en economische voordeel — beïnvloeden.

Behalve dat zo’n opmerking een teken is van de Amerikaanse arrogantie waar ik dit stukje mee begon, dringt de vraag zich op of het echt wel zo erg is. Ik ben erg benieuwd naar uw ideeën daarover, waarde lezer, maar uiteindelijk zijn de enige die hierop antwoord kunnen geven de Haïtianen zelf. En die zijn juist op dit moment met hele andere dingen bezig.