Inmiddels is duidelijk dat ‘links’ en ‘rechts’ als categorieën tekortschieten om de politiek echt te begrijpen. Toch worden ze te pas en te onpas gebruikt.

Woensdag zond de AVRO het programma Zóóó rechts uit, alsof het gepland was: een heel programma over wat rechts precies is, net als hier linksrechtsweek aan de gang is. Dankbaar materiaal.

De show draaide om de Hoe rechts ben jij-test, en om vragen als Wat is rechts? Is deze muziek rechts? Kun je je rechts kleden?

Er kwamen nogal wat SAY-WHAT?-momenten langs. Mei Li Vos vertelde dat ze aan de rechterkant van de PvdA zit, namelijk de vrijzinnige sociaal-liberale kant. Maar banken, daar is ze “heel links” over. Joost Eerdmans van de LPF is zeker weten rechts, maar niet in alles. Hij is voor openbaar vervoer, en dat “schijnt links te zijn”.

3FM dj Gerard Ekdom werd opgezadeld met de opdracht rechtse muziek te draaien, en hij kwam uit bij de Stones, omdat de manier waarop zij belasting proberen te ontlopen ‘rechts’ is. En oh ja, helder licht Ekdom roept voor het gemak ook jazz uit tot ‘rechtse muziek’. “Als je naar een VVD feestje gaat zul je Frank Sinatra horen, denk ik.” Radiohead is volgens Ekdom ‘radicaal links’: “Die zitten ook echt politieke teksten te vermengen in muziek, echt links.”

Volgens de prof

Gaandeweg wordt duidelijk dat mijn positie aan het begin van deze week zo belabberd nog niet was: de gesprekken over wat rechts is overtreffen elkaar in vaagheid. Gelukkig is er een prof in de zaal, Meindert Fennema, die uitlegt dat rechts in politieke zin twee dingen kan betekenen.

In de sociaal-economische sfeer is rechts een voorkeur voor vrijheid, zelfs als dat ten koste gaat van gelijkheid. In de culturele sector is dat precies omgekeerd: rechtse mensen zijn voor gelijkheid, zelfs als dat ten koste gaat van de vrijheid. Een rechts iemand zegt: “Wat fijn dat we allemaal hetzelfde zijn.”

Even later vertelt Fennema dat er behalve deze politieke betekenissen ook nog een sociale lading aan de begrippen links en rechts kleeft. Links staat volgens de professor voor “onhandig, vrouwelijk, afhankelijk, homoseksueel.” Rechts daarentegen staat voor: “oprecht, zelfstandig, recht door zee, lekker in z’n vel.” Rechtse mensen zijn in deze lezing degenen die gaan voor succes, en een hekel hebben aan losers.

Volgens onderzoek van de AVRO denken Nederlandse mensen bij ‘rechtse politiek’ vooral aan het beperken van het aantal immigranten, het integratievraagstuk, ieder voor zich, en minder belasting.

Fennema licht nog toe dat rechtse mensen voor één gezinsvorm zijn, omdat ze “in culturele zin” willen dat iedereen gelijk is. Vandaar ook dat ze ‘tegen’ de multiculturele samenleving zijn. (Dat lijkt me iets als tegen watervallen zijn, ook een natuurverschijnsel, maar goed.)

Volgens de politici

Presentator Ruben Nicolai ging ook naar het Binnenhof om politici te vragen wat rechts precies is, en hoe rechts ze zijn:

• “Dierenwelzijn, mens, milieu, dat kun je helemaal niet plaatsen in links of rechts.” – Marianne Thieme (Partij voor de Dieren)
• “Rechts is als je vindt dat de rijken rijker mogen worden. Sociaal en links; voor een leukere betere wereld, voor iedereen. Dat is het verschil met rechts.” – Agnes Kant (SP) is hierbij gekroond tot Kampioen Kinderachtig.
• Rechts staat voor “ondernemer in je eigen leven, maar wel in een sociale omgeving, dus als het echt ellendig is heb je natuurlijk even hulp nodig van die omgeving.” – Mark Rutte (VVD), door Fennema geduid als libertair.
• “Dat kleeft ook aan rechts, dat ze een beetje anti-allochtoon zijn, dat ze een beetje racistische trekjes hebben. Wat ook gewoon heel vaak niet waar is.” – Tofik Dibi, die aan de rechterkant van GroenLinks zou zitten.
• “Rechts houdt voor mij in: reëel. Realiteit. Reële standpunten innemen. Die kunnen progressief zijn, die kunnen conservatief zijn. Links is meer beetje geitenwollensokken.” – Rita Verdonk (TON), die zelf natuurlijk niet rechts is, maar recht door zee. Maar, vult ze aan: “Misschien is het wel heel ouderwets om nog te spreken in links- en rechts-tegenstellingen.”

Fennema negeert die laatste opmerking en echoot even later Verdonks nadruk op de realiteit: “Rechtse mensen zijn realistisch, dat is natuurlijk ook zo. Je moet vooral niet teveel willen veranderen, want dat lukt je nooit. Dat is ook rechts.”

Dat onderscheid kwam deze weken al eerder aan bod: links als bevlogen, rechts als beredeneerd. Blogger Tim in Zóóó rechts: “Ik probeer te bereiken dat mensen iets beter begrijpen hoe politiek werkt. En dat ze zien dat heel veel dingen die linkse politici roepen leuke experimenten zijn, maar dat ze niet gaan werken.”

Nationalisme

Volgens Fennema hoort nationalisme bij rechts. “Omdat het benadrukt dat we allemaal hetzelfde zijn. Die nadruk op nationale eenheid leidt ook tot eenvormigheid. Daartegenover staat het kosmopolitisme van links, dat overigens al heel oud is. Het werd in de 18e eeuw al eens door Rousseau omschreven als: “De heren die pretenderen om van iedereen te houden om een voorwendsel te hebben om van niemand te houden.”

Uitslag

Aan het einde van de test, die u trouwens ook zelf kunt doen, blijkt natuurlijk dat niemand 100% rechts of links is. Je kunt links denken op economisch vlak, en rechts op cultureel, of andersom. Ik kom trouwens uit op 25% rechts, dat is “duidelijk niet rechts.” Ik ben volgens de test een linkse globalist, progressief, en hoewel ik een beetje comfortabel leven belangrijk vindt, sluit ik m’n ogen niet helemaal voor immateriële zaken zoals kunst en het milieu. Ik vind het altijd knap hoe zo’n test dit soort wilde claims kan maken op basis van 16 malle vragen, maar a la.

Uiteindelijk blijkt het hele format tekort te schieten. Zoals eerder deze week al duidelijk werd, en zoals Rita Verdonk in het programma zei: links en rechts zijn achterhaald. Het zijn ontoereikende hokjes.

De kern is dat gesprekken over links en rechts gesprekken zijn over de stereotypen over links en rechts. Fennema beschrijft geen bestaande scheiding, hij beschrijft bestaande stereotypen. Links en rechts zijn helemaal niet: niemand is het één of het ander.

Een linksrechtsbegrip van de politiek is vooral een slecht idee omdat de linksrechtsbeelden de werkelijkheid bijna volledig ontgroeid zijn, ze zweven door de politiek als lege mallen die hun doel missen, maar die door iedereen te pas en te onpas worden aangegrepen, telkens met een andere lading.

Het lastige is dat wij niet tweedimensionaal kunnen denken. Eendimensionale tegenstellingen werken in onze hoofden, gecombineerde tegenstellingen niet. Goed en slecht, rechts en links, warm en koud, hoog en laag.

Overzichtelijk.

Links en rechts zijn als woorden overladen met betekenis, maar ze blijken niet de meest zinvolle tegenstelling om echt veel van de politiek te vatten. Is de tegenstelling progressief/conservatief wel zinvol? Morgen meer.

***

dit bericht hoort bij linksrechtsweek