Hoe kunnen wij invloed uitoefenen op de wereld om ons heen? Ik denk dat je maar één stap hoeft te zetten, en wel in je hoofd. Ik heb het over een denkbeeldige stap waaruit reële veranderingen als vanzelf volgen. Verander de manier waarop je naar de werkelijkheid kijkt, en je verandert haar zelf.

Dit stuk gaat over de kracht van ideeën, over de werking van sociale systemen, over de taak van de filosofie en over creatieve zelfbeschikking. Kapstok: een interview met Manuell Castells, een socioloog uit Spanje, over de nieuwe manier van maatschappelijke verandering in de netwerkmaatschappij.

“Castells is gespecialiseerd in de informatiemaatschappij en communicatieonderzoek en lid van het International Ethical, Scientific and Political Collegium: een organisatie gericht op het ontwikkelen van een vreedzame, sociaalrechtvaardige en economisch duurzame wereld,” aldus de website van Tegenlicht.

We vallen middenin onderstaand interview met Castells, maar dat komt omdat het een niet voor de uitzending bedoeld fragment is van een aflevering van Tegenlicht. Castells legt hierin zijn systeemtheorie over macht en communicatie in een netwerkmaatschappij uit. Kijk mee – of lees onder de clip een vlot (incompleet) transcript en daarna mijn eigen opmerkingen:

“The most important power battles that take place are the battles inside the minds of the people. If people change the way they think, they change the way they behave.”

“[Then], the system has to start working on different presuppositions. That’s critical. All systems work only because [they] work in our minds. If our mind deprograms and reprograms, by ourselves, other things happen. That’s why and how society has changed throughout history…”

On the communication environment, media

“What is important in our society, is that the way we think depends on our communication environment. We don’t think for ourselves, it’s always the process of interactive communication, which goes not only with other people and with us, but also with the media environment in the broader sense…”

“This communication environment has dramatically changed in the last 10 to 12 years in the sense that now it’s not only the mass media and the television that continue to be important…, but it’s also internet and wireless, mobile communication, which allow people to create their own networks of communication…”

“Therefore, there is a much broader system of communication and it’s much more interactive.”

“Rather then the media controlling all the communication symbols that [enter] people’s minds on the basis of what the governments and corporations find accapteble, now there is a much greater diversity of signals. People establish networks in terms of ideas, processes, interaction and ultimately, of mobilisation…”

“Ideas are changing.”

On the Global Justice Movement

“To some extent this movement for a just globalisation that developped in the last years, was also a movement that through the internet, through connections, through indymedia and other forms of media, were able to sensitize societies about the unstable and unfair process of globalisation. [It] didn’t create any opportunity for the people to be empowered. But they influenced public opinion and they influenced some of the themes: on the environment,on fair trade, on the notion that [millions of people in the world], when they go to the store, they look at their products [to see if they are fair trade.].. [These things] didn’t exist before.”

“The interesting thing about this anti-globalization movement, is that at one point, it became too old fashioned political. Particularly when dictators in the third world, like Chavez, tried to capture it. I was in Port Alegre in 2005 [at] one of the World Social Forums. There really was a tension there between people of the old left, who wanted to use the movement to recreate the old communism strategy in Latin America, and people, some of them anarchists, but most of them simply people who wanted to change the world and change their life with no political ideology resisting that movement. This actually has led to a partial desintigration of the political wing of the movement for a just globalization. But instead of just people withdrawing, something else has happened…”

On (the lack of) the mediation of politics

“We can see people trying to change their lives without going through the mediation of policitics. So the entire tradition of social-political change in the last century, was: Well, we mobilize people. These people ultimately put pressure on the political system. They change the government peacefully to reform, radically through revolution, and then restart. This often led to the situation in which the old forms of repression were reproduced…”

On the possibility of another life

“So this led to a sort of fatigue of people who are conscious, particularly young people, who don’t trust the political system, [and who] don’t trust the old ideologies, from the left particularly. But they still don’t give up on their desire to change the process of a different life. Another world is possible. But that doesn’t say anything about [whether] another life is possible. That’s what they’re trying now, by recreating forms of consumption, forms of production, personal relationships, and ultimately doing the same thing that people already by the millions are doing on the internet. To create a different form of cultural, intellectual creativity and appropriation of intellectual creativity, through p2p networks, through [sharing].”

On value

“To some extent, the culture of the internet, which some have called the hyper-culture, is not the counter-culture, but people who simply create freely without obeying the rules of traditional corporate monopolies. So all these things go together. It’s a new economic culture. It’s a culture of do it yourself, organize it yourself, don’t give up the value of your life for the value of your stocks. Because the value of your life you control. The value of your stocks you don’t control… This is the new process of social change, emerging in societies around the world.”

“Can you call it a revolution?”

“No, because a revolution is political. A revolution is seizing power. We should not use the same words for totally different things. Revolution is taking the political power, the state, and changing it. And blowing up certain institutions and creating [others]. I think of it much more like a process of transformation of lives, so rather then a revolution, I would say it’s a recreation.”

In mijn woorden

Systemen werken alleen als ze in onze hoofden werken. Als we de randvoorwaarden van een systeem niet ondersteunen, wordt het belachelijk. Als we bijvoorbeeld de idee van privébezit nooit hadden aangeleerd, als we er nooit aan waren gewend, hadden we er nog steeds raar van opgekeken en zou kapitalisme ondenkbaar zijn. Niet dat dat meteen hoeft, het is maar een voorbeeld.

Ander voorbeeld: zolang de vooronderstelling leeft dat mannen beter zijn dan vrouwen, is het niet gek een systeem te creëren waarin die laatste groep gedomineerd wordt door de eerste. Pas als onze denkkaders veranderen worden andere systemen voorstelbaar.

De natuurlijke taak van de filosofie

Hier ligt de taak van de filosofie, zoals ook Susan Neiman hem verwoordt in “Morele helderheid“. Die is om een nieuwe, meer rechtvaardige werkelijkheid, die is gebaseerd op frisse vooronderstellingen, denkbaar te maken. Wie daar goed in is en een hoop definitiemacht heeft, kan een nieuwe werkelijkheid zelfs natuurlijk verklaren en daarmee in één klap verandering teweeg brengen.

Natuurlijk zijn mannen niet beter dan vrouwen. Natuurlijk moeten we in een samenleving leven waarin mannen en vrouwen dezelfde rechten hebben.

Natuurlijk moeten we onze consumptie zo regelen dat we er nog honderden jaren mee door kunnen gaan.

Wij creëren, wij bepalen

Als wij anders gaan denken worden andere werkelijkheden dus indenkbaar en, als veel mensen dezelfde kant op denken en elkaar inspirerende verhalen vertellen, werkelijkheid. We gaan ons anders gedragen als we anders gaan denken. Met ons nieuwe gedrag creëren we een nieuwe werkelijkheid.

Neem een voorbeeld, ik schreef dit eerder in een verhaal over Haïti: wij beslissen iedere dag opnieuw of we in een wereld leven waarin opstaan tegen onrecht wordt gezien als naïef idealisme.

In plaats van cynische en fundamenteel lege waarheden te accepteren – “zo zijn de dingen nu eenmaal” of “daar kunnen wij toch niks aan veranderen” – moeten we onze geest openstellen voor nieuwe ideeën, out of the box denken en bekrompen, oude denkkaders van ons afschudden. In beginsel kan iedereen meedoen aan dit proces van recreatie; het veranderen van de werkelijkheid door onze denkbeelden om te wentelen, opnieuw vorm te geven. Wij kunnen de vooronderstellingen waarop onze samenleving draait herdefiniëren, en daarmee actief de werkelijkheid veranderen.

Ieder van ons kan dus iets veranderen, puur en alleen door op een andere manier naar de werkelijkheid te kijken. Een beetje hersengym is nodig, absoluut. Maar het kan.

Wij hebben positieve controle over ons eigen leven, over onze hersenen, over ons karakter en over onze omgeving. Wie deze vooronderstellingen ondersteunt, kan sociale verandering teweeg brengen door zijn manier van denken en dus van leven te veranderen. Daar hoeft geen politicus aan te pas te komen. Wie vertrouwen heeft in zijn of haar eigen zelfbeschikking en positieve, scheppende kracht, die lacht de toekomst tegemoet.

• Meer lezen over de werking van verhalen in veranderingsprocessen? Lees mijn analyse van Jonathan Safran Foers boek Eating Animals.

***

Foto voorpagina: Darwin Peacock