Econoom Arnold Heertje omschrijft zichzelf als iemand die in zijn werk vooral open deuren heeft ingetrapt. En ook nog iedere keer dezelfde open deur, namelijk die van een breed welvaartsbegrip en het belang van duurzaamheid. Voor de interviewserie Tien over Groen geeft Heertje nogmaals uitleg en richting.
1
Wat betekent duurzaamheid volgens u?
Duurzaamheid heeft uiteindelijk te maken met welvaart van mensen die nu leven, van mensen die straks leven, en waar ook ter wereld. Als econoom heb ik een ruime opvatting van welvaart: het gaat om behoeftebevrediging van mensen. Er zijn allerlei elementen in die behoeftebevrediging. Als mensen bijvoorbeeld horen dat er een klimaatdreiging is, dan wordt het verminderen van die dreiging een element van behoeftebevrediging. Dus in dat ruime begrip van welvaart zitten allerlei elementen die bij duurzaamheid horen.
Een goed begrip van de economie heeft alle factoren van duurzaamheid dus automatisch in zich. De grote fout van veel economen is dat zij denken dat welvaart beperkt is tot wat financieel kan worden uitgedrukt. Ze hebben de neiging te denken dat het gaat om datgene wat je kunt calculeren, wat je in geld kunt uitdrukken. Daar ga ik dus tegenin.
2
Welke onderwerpen moeten we volgens u dan allemaal onder duurzaamheid scharen?
Met het brede welvaartsbegrip kun je een concretere opsomming geven. Dan kun je de klimaatdreiging noemen en de noodzaak van het verduurzamen van energie. Een ander onderdeel is bijvoorbeeld wereldwijd watermanagement. Zorgen dat mensen overal schoon drinkwater hebben en dat mensen niet omkomen omdat er geen water is. Iets als Cradle to Cradle, het idee dat je geen afval nalaat, hoort er ook bij.
En je kunt het ook gaan uitbreiden en zeggen: bij duurzaamheid hoort ook leefbaarheid in het algemeen. Dus kwaliteit van het bestaan, een gezond leefmilieu. Je kunt het dan bijvoorbeeld hebben over iets als geluidshinder en stilte. Als je vaststelt dat het hebben van rust en stilte een positief effect heeft op het welbevinden van mensen, is dat dus een onderdeel van duurzaamheid. Dat betekent dan dat je stilte als het ware mag ‘produceren’.
Het economische aspect is dat al die dingen met elkaar concurreren. Economie is de wetenschap van de noodzaak van het kiezen. We hebben nu eenmaal schaarste.
3
Waarom is duurzaamheid nu zo belangrijk?
Neem het punt van de noodzaak van het verduurzamen van de energie. Als ik het woord ‘noodzaak’ gebruik, bedoel ik daar niet mee te zeggen, dat ik dat noodzakelijk vind. Wat ik er persoonlijk van vind is irrelevant, ik doe dus geen normatieve uitpraak. Als ik zeg dat het noodzakelijk is, dan bedoel ik dat als analyse, in de betekenis dat de mensheid en de burgers als geheel, op een bepaald moment zullen ontdekken of zullen vaststellen dat voor hun existentie, voor hun bestaan, voor hun overleven, het verduurzamen van energie een absolute noodzaak is. Dit probleem ligt op ieders tafel.
4
Wat is volgens u de beste manier om tot duurzame oplossingen te komen?
In de eerste plaats moet je negatieve effecten van de huidige economische activiteiten zichtbaar maken. Daarna zijn er allerlei mogelijkheden. Er is dat principe van de vervuiler betaalt. Je kunt ook – omgekeerd – subsidies geven als men dergelijke negatieve effecten weet te voorkomen. Het gaat om het optimaal organiseren van prikkels. Hoe zorg je dat die effecten die je niet wilt, minder gaan optreden?
In de economie noemen we dit mechanism design. Dat verwijst naar een optimale constructie: het gaat om een intelligent ontwerp. Het is dus een bèta-benadering. Een ander woord ervoor is social engineering. Het gaat namelijk om een architectuur die gegeven het probleem een zo goed mogelijke oplossing oplevert.
Laat ik een voorbeeld geven. Stel dat je op de weg een bord tegenkomt: ‘Hier 30 kilometer per uur rijden’. Daar houdt niemand zich aan. De een rijdt 33, de ander 28. Dan kun je op de weg een bord zetten: ‘Jullie je moeten je correct gedragen’. Ik zeg daarvan: helpt niets, hou daarmee op.
Als we willen dat al die mensen, zonder aanzien des persoons – aardige mensen, niet aardige mensen, alle mensen met al hun karakteristieken – zich aan die regel houden, wat doen we dan? We leggen een drempel in de weg. Die drempel moet natuurlijk verstandig gekozen worden. Hij moet niet zo hoog zijn dat je auto stuk gaat. En hij moet zo laag zijn dat het niet helpt. Hij moet uit het oogpunt van je probleem het probleem oplossen. Dat die drempel inderdaad noopt 30 kilometer te gaan rijden.
Dit is een voorbeeld van mechanism design. In het maatschappelijk verkeer heb je bij wijze van spreken ook drempels nodig. Je hebt prikkels nodig die het gedrag van mensen zonder aanziens des persoons kanaliseren.
5
Moet de overheid deze slimme oplossingen ontwerpen?
Dat kan, maar dat hoeft niet! Er is nauwelijks iets dat op dit moment in de samenleving relevanter is dan dit punt. Want er is een automatische loopje, zo van: ‘Oh, ja dan moet de overheid het maar doen’, en dan liefst de centrale overheid. Maar dat is niet altijd zo. Het gaat om coördinatie van gedrag.
Stel je een bijeenkomst voor waar een buffet wordt aangeboden. Als je dat buffet opent en je doet verder niets, gaat iedereen zich afvragen of hij nu of straks zal gaan. Iedereen weet wat er dan gebeurt. Er komen rijen, er komt irritatie, er komt ellebogenwerk, sommige mensen dringen voor. In vijf minuten heb je van dat gezelschap een beestenbende gemaakt. Die mensen zijn eerst allemaal aardige en vriendelijke mensen, maar dan komen er ineens, door de omstandigheden, elementen van mensen naar voren die wat minder aardig zijn. Hoe lossen we dat op? Toch niet door de mobiele eenheid te laten komen? Toch niet door te zeggen dat de koningin of de nieuwe premier, meneer Rutte, nu moet komen om als overheid te zeggen wat er moet gebeuren?
Nee. Want het gaat om coördinatie. Hoe doen we dat? Eén iemand staat op en zegt: laten we het nou zo doen. Eerst die tafel, dan die tafel, dan die tafel. Iedereen aanvaardt dat, en dat gezelschap blijft een vriendelijk gezelschap. De ingreep is niet alleen in het belang van de groep, maar ook van ieder individu. Ook bij grotere problemen in de samenleving gaat het om dit soort coördinatie: het gezamenlijk de problemen oplossen, ook buiten de formele overheid om.
6
Waar zou duurzaamheid de komende jaren het meest mee geholpen zijn?
Met coördinatie op het juiste niveau. Het gaat om intelligent ontwerp waarmee je perverse prikkels wegneemt. Dat is mechanism design. De uitvoering hiervan is overigens nog buitengewoon lastig, omdat we altijd zonder volledige informatie over een specifiek probleem een oplossing moeten bedenken. Hier ligt een enorme intellectuele opgave, ook voor de jongere generatie, om hier hard aan te werken.
Er zijn ook een hoop mensen die zeggen dat je het individuele gedrag van mensen moet beïnvloeden. En ze overtuigen. Dat relativeer ik dus enorm en dat is ook een moeizame weg. Die benadering proberen we al eeuwenlang en het effect ervan is uitermate bescheiden.
Als we zeggen: duurzaamheid is belangrijk, moeten we nadenken over de juiste structuren om problemen op te lossen. We moeten nu veel meer inzetten op die systematische aanpak. En we moeten het onderwerp ook wegtrekken uit de sfeer van overheid tegenover de markt. Haal het daar weg. Het gaat om optimale structuren en optimale constructies.
7
Welke ontwikkeling in dit kader vindt u inspirerend?
We zien nu dat mensen die een probleem delen, bij elkaar komen, op basis van vrijwilligheid, en zeggen: wat gaan we hieraan doen? Ik zie eigenlijk wat dat betreft, ook op kleine schaal, heel veel dingen gebeuren. Dat is ook mijn punt in het algemeen. De overheid, of mensen als Sarkozy of Obama, moeten wel meedoen. Maar het blijft een zaak van ons allemaal.
8
Heeft duurzaamheid een goed imago in Nederland?
Ik merk dat het imago van duurzaamheid verbetert. Men ziet het niet meer als incident, als één van de dingen, maar als een structureel probleem, zeker als je het op deze brede manier opvat.
Men wekt wel de indruk dat het nieuwe kabinet maar weinig doet aan duurzaamheid. Ik denk dat dat nog wel meevalt. Ik denk dat het kabinet zich niet kan onttrekken aan de noodzaak om op dit gebied grote sprongen te maken. Wat er nou in het regeerakkoord staat of niet, dat maakt eigenlijk niet zoveel uit. Ze moeten wel.
9
Welke groene ontwikkeling vindt u te prijzen op het moment?
Je ziet dat vooruitstrevende ondernemingen duurzaamheid steeds meer als onderdeel van hun beleid en corporate imago zien. Bijvoorbeeld een onderneming als AkzoNobel met Hans Wijers, die heeft systematisch hun punt van duurzaamheid op de agenda gezet.
10
Wat wordt uw volgende groene actie?
Ik houd veel lezingen, voor allerlei soorten gezelschappen. Daar breng ik het punt van de duurzaamheid voortdurend onder de aandacht. Ik laat ook zien wat voor mogelijkheden daar liggen om te investeren en innoveren en noem maar op. En dat het een zaak is van iedereen.
Het gaat om welvaart van mensen. Dat is een open deur. Ik zeg weleens dat ik iemand ben die alleen maar open deuren heeft opengetrapt. En ook nog dezelfde open deur, iedere keer dezelfde. Toch is dit zo relevant als maar kan.
Dat andere denken, dat recht tegenover het mijne staat – van economen die zeggen dat het gaat om wat je in geld kunt uitdrukken, en dat je alleen maar dingen moet doen die financieel meer opleveren dan ze kosten – dat heeft versplintering en verkokering teweeg gebracht. Het is een benadering waarbij alles wat daarbuiten valt niet serieus is. Maar het gaat hier om buitengewoon belangrijke zaken, die allemaal buiten de sfeer van financiële calculaties vallen. En die toch moeten worden opgelost. Hier moeten we hard aan werken, maar ik ben zeer optimistisch. Vanuit ‘onderop’ gebeurt ontzettend veel.
***
Voor wie meer wil weten: de idee van een breed welvaartsbegrip wordt door Heertje uitvoerig verdedigd in zijn boek Echte Economie, te bestellen via Uitgeverij Valkhof Pers.
Een verkorte versie van dit gesprek is gepubliceerd op Duurzaamnieuws.nl, waar de serie Tien over Groen verschijnt. In deze tweewekelijkse serie vragen we bekende Nederlanders hoe zij over duurzaamheid denken. Lees hier de vorige aflevering, met Lenie ‘t Hart.
Foto: Jelmer Mommers voor Tien over Groen. Alle rechten voorbehouden.
Gerelateerde verhalen
