Dit bericht hoort bij breinweek

Tractografische reconstructie van neurale verbindingen in de hersenen.

***

Voor breinweek sprak ik met mijn goede vriend Ruben Verhagen, die biomedische wetenschappen studeert en zijn keuzevakken in de hersenhoek kiest. In deze opgepoetste weergave van ons gesprek vertelt Ruben wat het brein zo vet maakt, hoe we de evolutie in eigen handen moeten nemen, en wat een lekker alternatief voor koffie kan zijn. “Wat jij vertolkt is de angst voor iets nieuws.”

***

Waarom zijn hersenen zo interessant?
Je hersenen bepalen eigenlijk alles. Ze bepalen wat je voelt en denkt en hoe je je omgeving waarneemt, maar ze beperken je ook in van alles.

Ik vind het interessantste dat sterrenstof zich zo heeft kunnen organiseren dat het zichzelf af kan vragen waar het vandaan komt – dat het een bewustzijn heeft vergaard. De vraag is of we ooit in staat zullen zijn met onze eigen hersenen alles over ons gedrag, denken en bewustzijn volledig te kunnen verklaren.

Door zoveel mogelijk te weten te komen over de werking van de hersenen probeer ik te begrijpen wat gevoelens, bewustzijn en vrije wil inhouden.

Kan de neurologie dat uitleggen?
Dat weet ik niet, maar het is wel een hele goede poging om rationele antwoorden te vinden op filosofische kwesties.

Hebben we daar wat aan?
Voor mij persoonlijk zijn de filosofische vragen belangrijk. Maar er zijn ook praktische toepassingen, zoals het genezen van neurologische en psychiatrische aandoeningen. En misschien kunnen we in de toekomst ook wel wat verbeteren aan onze cognitieve vermogens.

Hebben die verbetering nodig?
Ik denk dat het in onze natuur zit om altijd onszelf te willen ontwikkelen. In alles wat we doen proberen we efficiënter en beter te worden. Evolutie heeft ons daarmee al een heel eind geholpen, maar ik denk dat het nu een natuurlijk onderdeel is van de evolutie dat we deze proberen te versnellen.

Gaat de evolutie niet snel genoeg dan?
Nou, als je puur kijkt vanuit een biologisch oogpunt kun je concluderen dat de efficiëntie van onze hersenen zijn hoogtepunt heeft bereikt. Onze hersenen kunnen niet meer efficiënter en beter worden als gevolg van evolutie.

Maar onze omgeving verandert – ook door ons toedoen – en daar moeten wij ons telkens aan aanpassen. De evolutie is dus niet opgehouden, maar hij moet nu op een andere manier verder.

Moet dat? Onze hersenen doen het toch al goed?
Ja, maar nog lang niet goed genoeg. Er zijn nog steeds oorlogen, we nemen nog steeds verkeerde beslissingen, we zouden allemaal wel slimmer willen zijn, ons beter en langer willen kunnen concentreren.

Maar oorlog en verkeerde beslissingen, horen die er – hoe tragisch ook – niet gewoon bij?
Ja, maar dat zou je ook kunnen zeggen over dodelijke ziektes. Zou je die niet ook willen uitroeien?

Nee. Wat als je alle dodelijke ziektes hebt uitgeroeid?
Dat lijkt me top. Lijkt me ook sowieso leuk als mensen zo lang zouden kunnen blijven leven als ze zelf willen.

Maar doodgaan hoort toch ook bij het leven?
Ja, maar voor bijna iedereen duurt het leven te kort. Hoe fijn zou het zijn dat je zelf kan beslissen dat je eraan toe bent dood te gaan?

Hoe zou dat eruit zien?
Euthanasie. Dat wordt nu gebruikt voor mensen die levensmoe zijn geworden door hun ouderdom. Ze zijn door lichamelijke en geestelijke beperkingen hun plezier in het leven verloren. Als ze nog plezier zouden hebben zouden die mensen niet voor euthanasie kiezen.

Maar als je lol in je leven hebt, dan kies je er toch niet bewust voor om dood gaan? Wat is nou een goed moment om dood te gaan?
Geen moment.

Dus we hebben het over onsterfelijkheid.

Eigenlijk wel. Dat lijkt me geweldig. Dat je dat zelf in de hand hebt. Dat je onsterfelijk bent tot je dat niet meer wilt.

Denk je dat ooit iemand zegt: nu niet meer?
Ja, dat kan ik me wel voorstellen. Als je duizend jaar op de aarde hebt rondgelopen kun je het gevoel hebben dat je alles kent, dat er niks nieuws meer is. Dat het zo goed is.

Er is een man, ik ben even z’n naam kwijt, die ook pleit voor onsterfelijkheid. Hij zegt dat het doodzonde is als iemand sterft. Al die kennis, al die ervaring, verdwijnt. Spreekt dat je aan?
Jazeker. Ik ben dat helemaal met hem eens. Ik denk dat dat een volgende stap is in de evolutie. Als mensen in staat waren langer te leven, kwam er vanzelf veel meer wijsheid in de wereld, omdat de gemiddelde levenservaring groter wordt. Nu moet veel kennis van generatie op generatie worden overgedragen. Alles moet per generatie opnieuw geleerd worden. Maar als je langer kunt leven kun je langer voortborduren op je vergaarde kennis. Dat lijkt me een verbetering van de mensheid in zijn geheel.

Het is toch ook leuk dat we kinderen iedere keer dingen moeten leren? Als iedereen de mogelijkheid heeft om niet dood te gaan, dan stopt de levenscyclus.
En dan raakt de wereld overbevolkt.

Ik denk dat we met onze verhoogde wijsheid en levenservaring wel makkelijker, betere oplossingen kunnen vinden voor het gevolg van een langere levensduur, zoals overbevolking.

Dus eigenlijk zeg je: eerst onsterfelijk, dan kijken naar de problemen daarvan.
Ja.

Is dat de goede volgorde?
Nou, je wilt eerst de problemen van het leven zelf weghalen, zoals ziektes. Daarna kun je mensen misschien langer laten leven. Eerst de levenskwaliteit, dan de -kwantiteit.

Maar er zijn toch ook mensen die hun leven helemaal niet chill vinden? Zijn die in staat om zelf te zeggen: nu niet meer?
Dat hangt er vanaf wat de redenen zijn dat ze hun leven niet chill vinden. Depressiviteit is een hersenziekte die opgelost kan worden door neurowetenschap.

***

Je had het eerder over de filosofische kant van de neurologie. Ben je met je studie al dichterbij een rationeel antwoord gekomen over – bijvoorbeeld – het probleem van vrije wil?
Ik heb door mijn studie al wel beginnende ideeën gekregen over die dingen. Ik denk dat vrije wil niet bestaat.

Leg uit.
Ik weet het even niet in de technische termen. Maar het zit zo. Voordat je je bewust bent van een bepaalde beslissing, voordat je zelf door hebt dat je iets gaat zeggen, is in een hersendeel al beslist wat je gaat zeggen. Zo is alles wat je gaat doen een geautomatiseerd proces.

Ons bewustzijn is overschat?
Ja.

Een ander voorbeeld. Hoe werken gevoelens? Dat is ook al voor een groot deel beantwoord. Gevoelens zijn gewoon meetbaar in hersenscans. Als je een hersenscan naast een vragenlijst legt bijvoorbeeld – dit is heel vaak aangetoond – dan kun je zien dat er bij elk gevoel dat door de lijst wordt opgeroepen bepaalde stofjes loskomen.

Maar wat nou precies een gedachte is, is mij nog niet duidelijk. Gedachtes zijn combinaties: een gedachte is een samenwerking tussen allerlei hersendelen. Het kan gewoon een impuls zijn, maar een gedachte kan ook in woorden worden gevat.

***

Ik wil terugkomen op iets waar je het eerder over had. Je zei: we willen ziektes genezen. Maar ziektes horen er toch ‘gewoon’ bij?
Ja, ze horen erbij. Maar het hoeft er niet bij te horen. Je bent niet anders gewend, maar stel je nou eens voor dat alle antibiotica op is. Dan vind je het toch ook niet erbij horen dat mensen doodgaan aan de meest simpele infecties?

Of neem psychotherapie. Dat is ook gewoon een manier om van een ziekte af te komen. Zoals ziektes onze levenskwaliteit beperken, doen geestelijke ziektes dat ook. Het lijkt me in ieders voordeel daar iets aan te doen.

Ik heb daar toch moeite mee. Er zitten nou eenmaal lelijke kanten aan het leven. Waarom willen we die zo grondig wegpoetsen?
Je wil het leven gewoon beter maken. Het lijkt me een logische gedachte dat elk mens streeft naar een zo gezond mogelijk leven. Iedereen streeft naar een minimum aan beperkingen. Het accepteren dat ziektes, fysiek en lichamelijk, bestaan, vind ik laf. Ik vind het slap. Alsof alle hoop verloren is.

Er zijn nu al vele ziektes, plagen, epidemieën en infecties waar heel veel mensen last van hebben gehad. Waar ze dood aan zijn gegaan. Dat werd gewoon geaccepteerd. Maar uiteindelijk zijn er oplossingen voor gevonden. Niemand zou die oplossingen nu nog weggooien en zeggen: hoort bij de natuur.

Ik geloof niet in een perfecte wereld, in een ideale toestand. Maar ik geloof wel in het streven naar ontwikkeling. Dat is er altijd geweest, dat zal er altijd blijven. Zonder dat streven hebben we niks om voor te leven.

Jij zegt: het accepteren van ziektes is een teken van zwakte. Alsof alle hoop verloren is. Maar ik vindt het accepteren van ziektes juist een teken van grootheid. Gewoon zeggen dat er altijd shit zal zijn.
Daar ben ik het ook wel mee eens. Maar dat is een net iets andere versie van wat ik bedoel. Ik vind het ook grote wijsheid dat een ideale wereld nooit bereikt zal worden. Het accepteren dat er altijd shit zal zijn vind ik heel terecht. Maar om er vervolgens niets aan te doen vind ik grofweg belachelijk.

Dat zijn we dan met elkaar eens. Een andere vraag.
Het voorgaande ging om de geneeskundige kant van de neurologie. Wat te denken van de mensverbeterende kant? Ben je daar een voorstander van?
Ja. We doen het al, de hele tijd. Koffie drink je niet alleen omdat het lekker is, maar ook omdat je wakker en alert wilt zijn. Als we dat nou kunnen met een geavanceerde vorm van diepe hersenstimulatie, waarom niet?

Omdat koffie lekker is.
Klopt. Maar diepe hersenstimulatie in je genotscentrum ook. Dat is natuurlijk een stuk ingrijpender, maar ik zeg het om een punt duidelijk te maken.

Telefoontjes en computers zijn ook gewoon verlengingen van onze fysieke beperkingen. Je gebruikt een telefoon zodat je niet naar iedereen toe hoeft om te kunnen spreken en je gebruikt een computer om honderden dingen te doen die je zelf niet (meer) kunt. In de toekomst gebruik je misschien diepe hersenstimulatie om een schoolboek tien keer zo snel te kunnen lezen – of helemaal niet te hoeven lezen – en in één keer alles te onthouden.

Misschien wordt het in de toekomst mogelijk kennis regelrecht binnen te krijgen. Dat je door het stimuleren van bepaalde hersendelen veel sneller kunt lezen. Dat je tijdelijk het selectieve geheugen kunt uitschakelen. Dat je tijdelijk alles wat je leest onthoud.

Dat vind ik dus eng. Wat als er in die tijd dat je selectieve geheugen uitstaat iets naars gebeurt? Dan kun je dat ook niet meer vergeten.
Jij doet: wat als het mis gaat. Maar dat moet je zien als onderdeel van het wetenschappelijk onderzoek. Het moet veilig zijn. Er wordt altijd gekeken naar de risico’s. Er zijn ethische commissies. Wat jij vertolkt is de angst voor iets nieuws.

Alleen omdat diepe hersenstimulatie – nu nog – gepaard gaat met een behoorlijk ingrijpende operatie hoef je niet bang te zijn dat het apocalyptische gevaren met zich meebrengt. De angst om de mens te verbeteren door middel van diepe hersenstimulatie zie ik als een zelfde soort angst dat machines en computers – terminator-style – de wereld over zullen nemen.

Ik vrees dat dit soort technieken om de verkeerde redenen worden uitgebuit.
Je hebt altijd mensen met slechte bedoelingen. Misschien had kernfusie niet uitgevonden moeten worden als van tevoren bekend was dat het atoomwapens tot gevolg zou hebben.

Maar als je de voordelen en de mogelijke nadelige gevolgen afweegt zie ik geen probleem. Als er genoeg redenen zijn om iets wel uit te vinden, moeten we dat doen.

***

Ruben Verhagen studeert biomedische wetenschappen aan de VU. Hij heeft net een stage afgerond waarbij hij gedragsexperimenten deed met ratten die diepe hersenstimulatie ondervonden.

***

De foto bovenin is gemaakt door Thomas Schulz en is beschermd onder de creative commons license 3.0.

dit bericht hoort bij breinweek