TOKIO – De Japanse premier Yukio Hatoyama is afgetreden omdat hij zijn verkiezingsbelofte een Amerikaanse legerbasis op het eiland Okinawa te sluiten niet waar kon maken. Maar wat doet die basis überhaupt in Japan? En waarom kon Hatoyama hem niet sluiten? Rien Segers, hoogleraar Japanse Studies aan de Rijksuniversiteit Groningen, geeft uitleg.

Het was een revolutionaire verkiezing, die van Hatoyama in augustus vorig jaar. Segers: “Omdat er na 55 jaar een einde kwam aan de regeerperiode van de grootste partij van Japan, de liberaal-conservatieve LDP.” In plaats van de LDP kwamen de sociaaldemocraten van de Democratische Partij van Japan (DPJ) aan de macht, en werd Hatoyama premier. “Mensen verwachtten heel veel van Hatoyama”, vertelt Segers, “maar geleidelijk aan werd duidelijk dat hij die verwachtingen niet waar kon maken.” Hij struikelde over een financieel schandaal en over een Amerikaanse legerbasis.

Wat doet die Amerikaanse basis op het Japanse eiland Okinawa?

Segers: “Die basis is een overblijfsel van de Tweede Wereldoorlog. De Amerikanen zijn in 1945 Japan binnengevallen via Okinawa. Er werd anderhalve maand gevochten, waarbij 230.000 mensen – burgers en militairen – zijn overleden. Japan werd in 1951 weer onafhankelijk, maar dat hele mooie tropische eiland ten zuiden van Japan bleef in handen van de VS. Het werd een Amerikaans protectoraat en is pas in 1972 weer aan Japan teruggeven onder de voorwaarde dat de basis en de Amerikaanse militairen daar konden blijven. Dat is sindsdien zo gebleven.”

Waarom wilde Hatoyama van de basis af?

Segers: “Aan de ene kant omdat hij een politiek ging voeren die revolutionair was. Een politiek die was gericht op Azië en veel minder op de Verenigde Staten. Hij wilde een onafhankelijk politieke koers gaan volgen, wat revolutionair was vergeleken met alle andere Japanse regeringen na de Tweede Wereldoorlog. En in de tweede plaats wilde hij gehoor geven aan de wensen van de meerderheid van het volk, dat het eindelijk op moest houden met die basis daar in het zuiden.”

Daar waren altijd wel incidenten, vertelt Segers. Er werd gemiddeld een keer per jaar een Japans meisje aangerand door een Amerikaanse soldaat. Naar aanleiding van dat soort incidenten – breed uitgemeten in de landelijke pers – ontstond telkens opnieuw ophef in Japan en telkens klonk de roep om de ongeveer 50.000 Amerikanen van het eiland te krijgen. De plaatselijke bevolking had ook last van de luchtverontreiniging en het lawaai van de Amerikaanse basis.

Waarom is het Hatoyama dan niet gelukt om die basis te sluiten?

Segers: “Omdat hij zwakke knieën had. Hij had zwakke knieën ten opzichte van de charmes van Barack Obama, die Tokio bezocht met als voornaamste doel de basis – die voor de VS erg belangrijk is – te handhaven.”

Gaat de basis in Okinawa ooit gesloten worden?

Rien Segers, hoogleraar Japanse studies aan de RUG, geeft antwoord

Wat betekent het opstappen van Hatoyama voor de toekomst van de Japanse politiek?

In het Japanse equivalent van de Tweede Kamer verandert merkwaardigerwijs vrijwel niks, aldus Segers. De premier kan vervangen worden door iemand uit zijn eigen partij, zonder dat er verkiezingen worden gehouden. Maar voor de Eerste Kamer worden binnenkort juist wel verkiezingen gehouden, op 11 juli. Segers schat in dat de huidige meerderheid van oppositiepartij LDP in die verkiezingen vergroot wordt. “Dan heb je een meerderheid van de partij van Hatoyama in de Tweede Kamer, terwijl je een meerderheid van de oppositie hebt in de Eerste Kamer. Dan gebeurt er dus niks. Elke wet die wordt aangenomen in de Tweede Kamer kan door de Eerste Kamer worden tegengehouden. Dat is een hele slechte ontwikkeling voor de effectiviteit van de Japanse politiek – die overigens toch al niet zo effectief was.”

Zou je kunnen zeggen dat Japan nu het België van Zuid-Oost Azië wordt?

“Nee, dat kun je niet zeggen. Omdat de politieke invloed, zelfs van de regering, tamelijk beperkt is.” Zowel bedrijven als burgers treden zelfstandig op, en tolereren de overheid in feite. “Daarbij komt dat de echte macht wordt uitgeoefend door uiterst sterke bureaucraten op de ministeries. Zij regeren eigenlijk het land. De politiek-economische koers verandert dus niet. Maar ten opzichte van de omringende landen vindt er een soort stilstand plaats. Dat is voor Japan erg ongunstig.”

Voor Europa heeft dat overigens ook negatieve implicaties. “Japan is weer afhankelijker van de VS geworden en zal nu weer scherper naar Amerika gaan kijken, ten koste van Europa. Dat is voor ons niet goed. Wij zullen zelf moeten zorgen dat we de relaties met Japan – en via Japan met Oost-Azië – sterker aanhalen.”

Foto: Witte Huis